To διαζύγιο πάντα αποτελεί μια πρόκληση, κυρίως όταν τα στοιχεία δείχνουν πως η συχνότητα των χωρισμών για ανθρώπους άνω των 50 ετών αυξάνεται ολοένα και περισσότερο σε ΗΠΑ και Ευρώπη. Το λεγόμενο «γκρίζο διαζύγιο» (grey divorce) εξελίσσεται σε κοινωνικό και οικονομικό φαινόμενο, με επιπτώσεις που ξεπερνούν κατά πολύ το ίδιο το ζευγάρι.
Οι εκπρόσωποι της γενιάς των baby boomers φαίνεται πως επανεξετάζουν ολοένα και περισσότερο την υπόσχεση του «μέχρι να μας χωρίσει ο θάνατος». Αντί να παραμένουν σε έναν γάμο μέχρι το τέλος της ζωής τους, όλο και περισσότεροι επιλέγουν να λύσουν τον γάμο τους ακόμη και σε προχωρημένη ηλικία.
Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί απλώς μια κοινωνική αλλαγή. Όπως επισημαίνεται σε ανάλυση του Business Insider, δημιουργεί ένα νέο, ιδιαίτερα σύνθετο οικονομικό πεδίο, καθώς τα ζευγάρια που χωρίζουν μετά από δεκαετίες κοινής ζωής καλούνται να μοιράσουν περιουσίες, συνταξιοδοτικούς λογαριασμούς και κληρονομικά δικαιώματα που οικοδομήθηκαν σε ολόκληρη τη διάρκεια του γάμου τους.
Στις ΗΠΑ τα στοιχεία δείχνουν ότι το ποσοστό διαζυγίων μεταξύ ατόμων άνω των 50 ετών έχει διπλασιαστεί σε σχέση με το 1990, ενώ στους άνω των 65 ετών έχει τριπλασιαστεί. Σήμερα, σχεδόν τέσσερα στα δέκα διαζύγια (περίπου 40%) αφορούν ενήλικες ηλικίας άνω των 50 ετών, γεγονός που μεταβάλλει ριζικά το προφίλ των ανθρώπων που περνούν τη διαδικασία ενός χωρισμού.
Το φαινόμενο του «γκρίζου διαζυγίου» παρουσιάζει ανάλογη εκρηκτική άνοδο και στην Ευρώπη, ακολουθώντας πιστά τις τάσεις που καταγράφονται στις ΗΠΑ. Αν και η Eurostat επικεντρώνεται κυρίως στο γενικό ακαθάριστο ποσοστό διαζυγίων το οποίο διπλασιάστηκε στην ΕΕ από το 1964 έως σήμερα, επιμέρους ευρωπαϊκές δημογραφικές μελέτες και εθνικά στοιχεία επιβεβαιώνουν τη ραγδαία μεταβολή στο ηλικιακό προφίλ των διαζευγμένων.
Γαλλία: Το 2016, το 38% των ανδρών που πήραν διαζύγιο ήταν ηλικίας 50 ετών και άνω, όταν το αντίστοιχο ποσοστό το 1998 ήταν μόλις 20%.
Βρετανία: Ενώ τα γενικά ποσοστά διαζυγίων μειώνονται, οι άνω των 50 ετών αποτελούν τη μόνη ηλικιακή ομάδα με συνεχή άνοδο. Το 1990, οι άνω των 50 ετών αντιπροσώπευαν λιγότερο από το 10% των διαζυγίων, ενώ σήμερα το ποσοστό αυτό αγγίζει το 36%.
Ολλανδία: Η αναλογία των διαζευγμένων μεγαλύτερης ηλικίας επταπλασιάστηκε μεταξύ 1975 και 2011.
Ιταλία: Παρά τον παραδοσιακά χαμηλό αριθμό διαζυγίων, το ποσοστό των διαζευγμένων ανδρών μεγαλύτερης ηλικίας διπλασιάστηκε, ενώ των γυναικών πενταπλασιάστηκε μετά τη νομιμοποίηση του διαζυγίου.
Ισπανία: Καταγράφεται εξίσου έντονη αυξητική τάση στις ηλικίες άνω των 50 ετών, με τη χώρα να εμφανίζει γενικά υψηλά ποσοστά λύσης γάμων τα τελευταία χρόνια.
Στην Ελλάδα, το φαινόμενο των «γκρίζων διαζυγίων» ακολουθεί με ακρίβεια την παγκόσμια τάση, παρουσιάζοντας κατακόρυφη αύξηση. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία και τις αναλύσεις κοινωνιολόγων, σχεδόν το 40% των ανθρώπων που επιλέγουν να χωρίσουν στη χώρα μας είναι πλέον ηλικίας άνω των 50 ετών. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ η πλειονότητα των διαζυγίων αφορά μακροχρόνιους γάμους. Πάνω από το 65% των διαζυγίων που εκδίδονται στην Ελλάδα αφορούν γάμους που είχαν διάρκεια άνω των 10 ετών, με ένα τεράστιο ποσοστό αυτών να ξεπερνά τα 20 ή 30 χρόνια κοινής πορείας.
Η αναλογία δείχνει ότι σε κάθε 100 γάμους αντιστοιχούν περίπου 42 διαζύγια. Ενώ στις ηλικίες κάτω των 35 ετών τα διαζύγια μειώνονται (κυρίως επειδή οι νέοι παντρεύονται λιγότερο ή αργότερα), οι ηλικιακές ομάδες 50-59 και 60+ παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη ποσοστιαία αύξηση στην έκδοση διαζυγίων
Οι ειδικοί σημειώνουν ότι η εικόνα του διαζυγίου έχει πλέον αλλάξει σημαντικά. Αντί για νεότερα ζευγάρια που διαπραγματεύονται την επιμέλεια των παιδιών ή τη διατροφή, ολοένα περισσότερες υποθέσεις αφορούν ανθρώπους που καλούνται να αποφασίσουν πώς θα μοιραστούν συντάξεις, επενδυτικά χαρτοφυλάκια, ασφαλιστικά συμβόλαια, οικογενειακές επιχειρήσεις και περιουσιακά στοιχεία δεκαετιών.
Γιατί αυξάνονται ραγδαία τα διαζύγια μετά το 50
Οι ειδικοί δεν αποδίδουν την αύξηση των λεγόμενων gray divorces σε έναν μόνο παράγοντα.
Μία από τις βασικότερες εξηγήσεις είναι η αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Οι άνθρωποι ζουν πλέον πολύ περισσότερο και αρκετοί δεν είναι διατεθειμένοι να περάσουν ακόμη δύο ή τρεις δεκαετίες σε έναν γάμο που δεν τους ικανοποιεί.
Παράλληλα, η οικονομική ανεξαρτησία των δύο συζύγων έχει ενισχυθεί σημαντικά σε σχέση με προηγούμενες γενιές. Στα περισσότερα νοικοκυριά της μεσαίας τάξης εργάζονται και οι δύο σύζυγοι, γεγονός που καθιστά οικονομικά ευκολότερη την απόφαση ενός χωρισμού.
Την ίδια στιγμή, το κοινωνικό στίγμα που άλλοτε συνόδευε το διαζύγιο έχει υποχωρήσει αισθητά.
Παρότι τα ακριβή αίτια διαφέρουν από περίπτωση σε περίπτωση, δικηγόροι που ειδικεύονται στο οικογενειακό δίκαιο αναφέρουν ότι παρατηρούν ολοένα μεγαλύτερη προσέλευση μεγαλύτερων σε ηλικία ζευγαριών.
Ο Φρανκ Περόνε, συμπρόεδρος του τμήματος οικογενειακού δικαίου της δικηγορικής εταιρείας Tarter Krinsky & Drogin στη Νέα Υόρκη, ανέφερε μιλώντας στο Business Insider ότι χειρίζεται αυτή την περίοδο δύο υποθέσεις «γκρίζου διαζυγίου», μεταξύ των οποίων μία στην οποία και οι δύο σύζυγοι είναι πάνω από 80 ετών.
Σύμφωνα με τον ίδιο, στη συγκεκριμένη περίπτωση η σύζυγος επιθυμεί να ταξιδεύει, να περνά περισσότερο χρόνο με τα εγγόνια της και να αξιοποιεί τα χρήματά της, ενώ ο σύζυγος προτιμά να παραμένει στο σπίτι και να περιορίζει τις δαπάνες. Οι διαφορετικές αντιλήψεις για τη διαχείριση των οικονομικών οδήγησαν σε σοβαρές συγκρούσεις και τελικά στην απόφαση να χωρίσουν και να διανείμουν την κοινή τους περιουσία.
Ο Περόνε σημείωσε ότι πρόκειται για μια ιδιαίτερα δυσάρεστη εξέλιξη, υπογράμμισε όμως ότι κάθε άνθρωπος δικαιούται να επιδιώξει την προσωπική του ευτυχία.
Οι οικονομικές συνέπειες είναι πολύ πιο σύνθετες από ένα «συνηθισμένο» διαζύγιο
Στα νεότερα ζευγάρια, οι βασικές διαφωνίες αφορούν συνήθως την επιμέλεια των παιδιών, τη διατροφή, τη συζυγική διατροφή και την οικογενειακή κατοικία. Στα διαζύγια μεγαλύτερων ηλικιών, όμως, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική.
Οι περισσότεροι βρίσκονται ήδη κοντά ή μέσα στη συνταξιοδότηση και έχουν πίσω τους τα χρόνια των υψηλότερων εισοδημάτων τους. Αυτό σημαίνει ότι οι δυνατότητες να αναπληρώσουν τις απώλειες μετά τον χωρισμό είναι σαφώς περιορισμένες.
Επιπλέον, όταν ένας από τους δύο συζύγους έχει μείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα εκτός αγοράς εργασίας, η επιστροφή σε αυτήν αποδεικνύεται ιδιαίτερα δύσκολη.
Όπως εξηγεί ο Περόνε, τα σημαντικότερα περιουσιακά στοιχεία προς διανομή δεν είναι πλέον απαραίτητα η κατοικία, αλλά οι συνταξιοδοτικοί λογαριασμοί, τα συνταξιοδοτικά προγράμματα, οι λογαριασμοί 401(k), οι προσόδοι και συνολικά τα περιουσιακά στοιχεία που εξασφαλίζουν το εισόδημα μετά την αποχώρηση από την εργασία.
Όπως επισημαίνει, ουσιαστικά δεν πρόκειται μόνο για τη λύση ενός γάμου, αλλά για την πλήρη αναδιάρθρωση ενός τρόπου ζωής που οικοδομήθηκε επί δεκαετίες.
Η οικονομική πραγματικότητα μετά τον χωρισμό είναι συχνά ιδιαίτερα σκληρή. Ένα μονοπρόσωπο νοικοκυριό έχει σημαντικά υψηλότερο κόστος λειτουργίας από ένα νοικοκυριό δύο ατόμων, ενώ οι συνταξιοδοτικές αποταμιεύσεις πρέπει πλέον να καλύψουν τις ανάγκες δύο διαφορετικών ανθρώπων.
Παράλληλα, οι πρόσφατα διαζευγμένοι καλούνται να επανασχεδιάσουν τον τρόπο με τον οποίο θα χρηματοδοτήσουν τα χρόνια της συνταξιοδότησής τους, προσαρμόζοντας τόσο τις δαπάνες όσο και τις επενδυτικές τους επιλογές.
Οι γυναίκες πληρώνουν συνήθως το μεγαλύτερο οικονομικό τίμημα του διαζυγίου
Οι οικονομικές επιπτώσεις ενός διαζυγίου σε προχωρημένη ηλικία δεν κατανέμονται ισότιμα μεταξύ των δύο πρώην συζύγων. Σύμφωνα με τις έρευνες που επικαλείται το Business Insider, οι γυναίκες υφίστανται κατά κανόνα πολύ μεγαλύτερη επιδείνωση του βιοτικού τους επιπέδου.
Ειδικότερα, μετά από ένα διαζύγιο, το επίπεδο διαβίωσης των γυναικών μειώνεται κατά 45%, έναντι 21% για τους άνδρες.
Η διαφορά αυτή αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι πολλές γυναίκες εξακολουθούν να αφιερώνουν σημαντικό μέρος της επαγγελματικής τους ζωής στη φροντίδα των παιδιών και της οικογένειας. Ως αποτέλεσμα, έχουν χαμηλότερες αποδοχές, μικρότερες συνταξιοδοτικές αποταμιεύσεις και περιορισμένες δυνατότητες επανένταξης στην αγορά εργασίας όταν ο γάμος λήξει.
Η Σάρον Κλάιν, επικεφαλής του τομέα οικογενειακού πλούτου στη Wilmington Trust και υπεύθυνη της υπηρεσίας συμβουλευτικής για διαζύγια, επισημαίνει ότι οι παραδοσιακοί ρόλοι μέσα στην οικογένεια εξακολουθούν να επηρεάζουν πολλές γυναίκες.
Όπως αναφέρει, αρκετές δεν γνωρίζουν με λεπτομέρεια την οικονομική κατάσταση της οικογένειας, ενώ ορισμένες δεν διαθέτουν καν προσωπικό πιστωτικό ιστορικό. Για τον λόγο αυτό, καλούνται μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα να αποκτήσουν γνώσεις γύρω από τη διαχείριση περιουσίας, τη φορολογία, τις επενδύσεις και τον οικονομικό σχεδιασμό.
Η ίδια υποστηρίζει ότι η υποστήριξη από συγγενείς ή φίλους είναι πολύτιμη σε ψυχολογικό επίπεδο, δεν αρκεί όμως για να αντιμετωπιστούν οι σύνθετες φορολογικές, νομικές και επενδυτικές αποφάσεις που συνεπάγεται ένα διαζύγιο ύστερα από δεκαετίες κοινής ζωής.
Διαζύγια και κληρονομιά: Οι παγίδες που μπορούν να κοστίσουν
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι τα περισσότερα ζευγάρια υποτιμούν την πολυπλοκότητα της διαδικασίας.
Δεν αρκεί η κατανομή των περιουσιακών στοιχείων μέσω της δικαστικής απόφασης. Χρειάζεται να αναθεωρηθούν διαθήκες, καταπιστεύματα, ασφαλιστήρια συμβόλαια ζωής, συνταξιοδοτικοί λογαριασμοί, δικαιούχοι επενδυτικών προϊόντων, πληρεξούσια και συνολικά ο σχεδιασμός της κληρονομικής διαδοχής.
Ο Τζεφ Τζατζ, διευθύνων εταίρος της Chesapeake Financial Planners, επισημαίνει ότι υπάρχουν δεκάδες λεπτομέρειες τις οποίες οι περισσότεροι αγνοούν μέχρι να βρεθούν αντιμέτωποι με τις συνέπειές τους.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα γυναίκας που, αρκετά χρόνια μετά το διαζύγιό της, διαπίστωσε ότι η «ισότιμη» κατανομή της περιουσίας δεν ήταν τελικά τόσο ισότιμη, επειδή τα περιουσιακά στοιχεία που είχε λάβει συνοδεύονταν από σημαντικά υψηλότερες φορολογικές επιβαρύνσεις σε σχέση με εκείνα του πρώην συζύγου της.
Σε άλλη περίπτωση, πελάτισσά του ανακάλυψε μόλις μετά τον θάνατο του πρώην συζύγου της ότι εκείνος δεν είχε αλλάξει ποτέ τον δικαιούχο του ασφαλιστηρίου συμβολαίου ζωής του. Ως αποτέλεσμα, εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια καταβλήθηκαν απευθείας στην πρώην σύζυγό του.
Ο Κρεγκ Πάρκερ, νομικός σύμβουλος της πλατφόρμας Trust & Will, επισημαίνει ότι είναι εξαιρετικά συνηθισμένο άνθρωποι που έχουν χωρίσει εδώ και πολλά χρόνια να εξακολουθούν να έχουν δηλωμένο ως δικαιούχο περιουσιακών στοιχείων τον πρώην σύζυγό τους.
Όπως εξηγεί, πολλοί θεωρούν ότι η διαδικασία ολοκληρώνεται με το διαζύγιο, ενώ στην πραγματικότητα ο σχεδιασμός της περιουσίας αποτελεί ξεχωριστό στάδιο που απαιτεί νέα οργάνωση.
Στις δυσκολίες προστίθενται και πρακτικά προβλήματα. Σε αρκετές περιπτώσεις οι ενδιαφερόμενοι αδυνατούν να αποδείξουν ότι κάποια περιουσιακά στοιχεία αποτελούν αποκλειστικά κληρονομιά τους, επειδή έχουν χαθεί διαθήκες ή άλλα έγγραφα ηλικίας δεκαετιών.
Αντίστοιχα, τα προγαμιαία συμβόλαια ήταν πολύ λιγότερο διαδεδομένα πριν από αρκετές δεκαετίες και, ακόμη και όταν είχαν υπογραφεί, πολλές φορές δεν μπορούν πλέον να εντοπιστούν.
Διαζύγιο, δεύτεροι γάμοι, παιδιά και η μεγαλύτερη μεταβίβαση πλούτου στην ιστορία
Οι επιπτώσεις των «γκρίζων διαζυγίων» δεν περιορίζονται στους ίδιους τους πρώην συζύγους.
Τα ενήλικα παιδιά καλούνται συχνά να διαχειριστούν δύο γονείς μεγαλύτερης ηλικίας αντί για έναν κοινό οικογενειακό πυρήνα, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις αναλαμβάνουν και το κόστος ή τη φροντίδα των γονέων τους.
Παράλληλα, το ενδεχόμενο ενός δεύτερου γάμου δημιουργεί νέες αβεβαιότητες γύρω από τις κληρονομιές.
Εάν ένας από τους δύο γονείς παντρευτεί ξανά και μεταβιβάσει την κατοικία ή άλλα περιουσιακά στοιχεία στον νέο σύζυγο ή στη νέα σύζυγο, τα παιδιά ενδέχεται να αποκλειστούν από μέρος της περιουσίας που θεωρούσαν ότι θα κληρονομούσαν.
Σε πολλές Πολιτείες των ΗΠΑ, ακόμη και όταν κάποιος αφήνει ολόκληρη την περιουσία του στα παιδιά του μέσω διαθήκης, ο επιζών σύζυγος εξακολουθεί να διατηρεί νόμιμο δικαίωμα σε μέρος της περιουσίας. Στη συνέχεια, τα περιουσιακά αυτά στοιχεία μπορεί να μεταβιβαστούν στα παιδιά του δεύτερου γάμου, αλλάζοντας πλήρως την πορεία της οικογενειακής περιουσίας.
Ο Τοντ Μπόρνσταϊν, δικηγόρος με ειδίκευση στις κληρονομικές υποθέσεις, σημειώνει ότι οι καλές οικογενειακές σχέσεις μπορούν να ανατραπούν πολύ γρήγορα όταν τίθεται ζήτημα χρημάτων μετά τον θάνατο ενός γονέα.
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι το φαινόμενο αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες εισέρχονται στη μεγαλύτερη διαγενεακή μεταβίβαση πλούτου στην ιστορία τους, γεγονός που σημαίνει ότι τα αυξανόμενα διαζύγια στις μεγαλύτερες ηλικίες είναι πιθανό να ανακατευθύνουν τρισεκατομμύρια δολάρια σε διαφορετικούς κληρονόμους από εκείνους που αρχικά προορίζονταν.
Η προσωπική ιστορία μιας γυναίκας που προετοιμάστηκε χρόνια πριν το διαζύγιο
Η Βάλερι Μόνταγκ, σήμερα 69 ετών, αποφάσισε να τερματίσει τον γάμο της όταν ήταν 54 ετών, έπειτα από περισσότερες από δύο δεκαετίες κοινής ζωής.
Επειδή ο σύζυγός της διαχειριζόταν όλα τα οικονομικά της οικογένειας, άρχισε να προετοιμάζεται διακριτικά αρκετά χρόνια πριν πάρει την οριστική απόφαση.
Όπως εξηγεί, κανείς δεν παίρνει ξαφνικά την απόφαση να χωρίσει. Για τον λόγο αυτό είχε ξεκινήσει να αποταμιεύει χρήματα, θέτοντας ως προσωπικό στόχο να συγκεντρώσει 10.000 δολάρια πριν εγκαταλείψει το οικογενειακό σπίτι.
Μετά τον θάνατο της μητέρας της το 2009, κληρονόμησε τα έσοδα από την πώληση ενός διαμερίσματος και ένα ασφαλιστήριο συμβόλαιο ζωής. Τα χρήματα αυτά λειτούργησαν ως οικονομική «σανίδα σωτηρίας», επιτρέποντάς της να νοικιάσει κατοικία στην ίδια σχολική περιφέρεια ώστε οι δύο έφηβες κόρες της να ολοκληρώσουν απρόσκοπτα το σχολείο.
Λίγο αργότερα έχασε τη δουλειά της και παρέμεινε άνεργη για έξι μήνες, πριν βρει νέα θέση εργασίας με χαμηλότερες αποδοχές.
Το πρώην ζευγάρι συμφώνησε να μην πουλήσει το οικογενειακό σπίτι πριν ολοκληρώσουν τις σπουδές τους και οι δύο κόρες τους, αξιοποιώντας ενδιάμεσα πιστωτικές γραμμές με εγγύηση την αξία του ακινήτου για να καλύψουν τα δίδακτρα.
Η πώληση πραγματοποιήθηκε τελικά το 2015, λίγο μετά την αποφοίτηση της μικρότερης κόρης, ενώ η Μόνταγκ χρησιμοποίησε τα έσοδα για να αγοράσει το σημερινό της διαμέρισμα το 2016, πέντε χρόνια μετά την οριστικοποίηση του διαζυγίου.
Η ίδια συνταξιοδοτήθηκε το περασμένο φθινόπωρο, εξακολουθεί όμως να διατηρεί παράλληλη επαγγελματική δραστηριότητα, βοηθώντας άλλους ανθρώπους να οργανώσουν τα οικονομικά τους.
Η εμπειρία του διαζυγίου, όπως αναφέρει, αποτέλεσε βασικό κίνητρο για τη νέα αυτή ενασχόληση.
Το σημαντικότερο δίδαγμα που αποκόμισε είναι ότι όποιος θεωρεί πιθανό να οδηγηθεί σε διαζύγιο οφείλει να προετοιμάσει εγκαίρως το οικονομικό του μέλλον, καθώς οι συνέπειες ενός χωρισμού σε μεγαλύτερη ηλικία είναι πολύ πιο περίπλοκες και μακροχρόνιες από όσο συνήθως φαντάζονται τα περισσότερα ζευγάρια.
